Voorwoord

Nog voor het personeel van Hengelhoef in Houthalen-Helchteren en Zon & Zee in Westende door haar directies kan worden ingelicht over de mogelijke verkoop van de beide ACW-vakantiecentra, verspreidt CVP-volksvertegenwoordiger Pieter De Crem op 14 december 2000 het bericht dat de regering ze wil aankopen om er asielcentra van te maken.
Het nieuws slaat in als een bom. Aanvankelijk zijn de protesten vooral die van de verongelijkte werknemers, die nu - vlak voor de kerst dan nog - vrezen voor hun job. Later komen daar de protesten van buurtbewoners en middenstanders bij, die zeggen niets tegen asielzoekers te hebben, maar toch liever niet in hun achtertuin. Op uiteenlopende manieren wordt daarop getracht de inplanting van de asielcentra tegen te houden.

Waarom bijkomende asielcentra?

Als de nieuwe asielwet ingaat op 10 januari 2001 krijgen asielzoekers geen geld meer van de OCMW's waar zij zich aanmelden, maar krijgen zij verplicht kost en inwoon in daarvoor ingerichte asielcentra. De regering verwacht in dat geval dat de bestaande opvangplaatsen niet toereikend zullen zijn. Omdat het ACW toch de beide vakantiecentra van de Christelijke Mutualiteiten kwijt wil - wegens verlieslatend - vindt de regering meteen tweemaal 750 plaatsen beschikbaar.
Begin februari blijkt wel dat, in de asielcentra verspreid over het land, 1.800 plaatsen vrij zijn. En ook de toestroom van asielzoekers die zich aanbieden bij de Dienst Vreemdelingenzaken is op een maand tijd gehalveerd: de nieuwe asielwetgeving lokt duidelijk minder asielzoekers naar ons land. Daarom gaan al stemmen op dat de aankoop van Hengelhoef en Zon & Zee misschien niet nodig was. Waarop de regering antwoordt dat de binnenkomende asielzoekers, die niet langer met hun OCMW-steun een eigen plekje moeten zoeken, in centra ondergebracht moeten worden.

Waarom in vakantiecentra?

Het was eerder al gebruikelijk dat individuele asielzoekers bij gebrek aan plaatsen in asielcentra ondergebracht werden in hotels en vakantiecentra. Als de CM aangezocht wordt door de regering om in Hengelhoef en Zon & Zee asielzoekers onder te brengen, denkt de CM in die richting en dat de plaatsen verhuurd zullen worden. Maar omdat de regering de centra zelf wil uitbaten, wordt tot een verkoop overeengekomen.
Hetgeen de CM ook goed uitkomt, want de beide centra werden onrendabel. In november werd in Hengelhoef al vergeefs een herstructurering doorgevoerd, waarbij 13 ontslagen vielen. Sociaal toerisme is niet meer van deze tijd, zo luidt het bij het ACV. De vele jaarlijkse bezoekers hoorden het niet graag.
De ministerraad van de federale regering beslist op 15 december 2000 een centrum voor de opvang van maximaal 750 kandidaat-vluchtelingen in te richten in Hengelhoef. 777 miljoen zou de regering betalen voor Hengelhoef. Toch verdient het ACW niet veel aan de operatie, omdat het de regering eigenlijk nog voor 150 miljoen subsidies (gedurende 30 jaar) en lopende leningen moet terugbetalen. Toerismeminister Landuyt beperkt de teruggave echter tot 1981, waarop de vzw Gezondheidszorg, eigenaar van Hengelhoef, slechts 42 miljoen moet terugbetalen. Waarom de gemeente Houthalen-Helchteren Landuyt vraagt dat geld opnieuw te investeren in het gemeentelijke toerisme.

Waarom protesteert het personeel?

Al van bij het begin wordt gezegd dat het personeel niet ontslagen wordt. Toch zijn de 130 werknemers van Hengelhoef boos: ten eerste omdat zij het nieuws uit de pers moesten vernemen, maar ten tweede vooral omdat zij vrezen dat het personeel voor een asielcentrum héél anders gekwalificeerd moet zijn als voor een toeristisch centrum: asielzoekers hebben minder nood aan animatoren of kelners, maar meer aan maatschappelijke werkers. De vakbonden vrezen dat slechts een 50 mensen aan de slag kunnen blijven.
Ook de werknemers die instaan voor de andere activiteiten - camping, subtropisch zwembad, dierenpark - vrezen voor hun baan: ook al neemt de regering die zaken niet over, toch - zo nemen zij aan - zullen die na verloop van tijd niet meer bezocht, onrendabel en gesloten worden.
Na een week zetten ze de bezetting van het domein stop als de vakbonden vrij gunstige regelingen heeft bekomen voor het personeel: 86 mensen van de 130 kunnen, als ze ervoor solliciteren, na een stage in Bevingen, en met behoud van loon én een bediendecontract, aan de slag in het asielcentrum, dat in totaal 112 werknemers zal tellen. De overigen - medisch en sociaal personeel - komen van elders. De rest van het oorspronkelijke personeel kan ofwel elders voor de CM aan de slag of gebruik maken van een ontslagvergoeding tussen de 50.000 en 750.000 frank, naar gelang hun dienstjaren.

Waarom willen de omwonenden geen asielcentrum?

Schrik voor het onbekende allicht. Dat was in Bevingen ook, toen in 1998 aangekondigd werd dat in de oude kazerne een asielcentrum zou komen. Het actiecomité Red Hengelhoef zegt echter herhaaldelijk dat haar optreden niet gericht is tegen de asielzoekers zelf. Maar wel tegen de teloorgang van het domein: de actievoerders willen niet dat het park ontoegankelijk wordt voor het publiek of dat het verkaveld zou worden.
Kersvers burgemeester d'Oultremont van Houthalen-Helchteren, die vindt dat zijn gemeente al problemen genoeg heeft, is de eerste om eraan te twijfelen of een asielcentrum zomaar in een recreatiegebied kan komen. Hij is er alvast van overtuigd dat de komst van asielzoekers in een vakantiecentrum het toerisme in de streek geen goed zal doen.
Bijkomend argument voor de tegenstanders van het asielcentrum is dat er op nauwelijks 2 kilometer daar vandaan, in Genk, ook al een vluchtelingencentrum voor nog eens 500 asielzoekers is gepland.

Hoe treedt men op tegen het centrum?

Gemeente en actiegroep zijn tegen
Als het gemeentebestuur zowel gewestplan als bijzonder plan van aanleg heeft bestudeerd, komt het tot de conclusie dat Hengelhoef een louter recreatieve en culturele bestemming kan hebben. Met dit argument spant de inderhaast opgerichte organisatie 'Red Hengelhoef' een kortgeding aan bij de Hasseltse rechtbank. Bovendien stapt ze naar de Raad van State om de regeringsbeslissing aan te vechten. Waarop het schepencollege beslist deze gerechtelijke procedure mee te steunen. Op 29 december verbiedt de rechter in kortgeding het asielcentrum: hij erkent dat de buurtbewoners die het proces hadden ingespannen schade dreigen te lijden en oordeelt dat de voorschriften van ruimtelijke ordening moeten nageleefd worden. Op 15 januari spant ook de gemeente zo'n kortgeding en een procedure bij de Raad van State aan.

Regering en Raad van State zijn voor
De regering, bij monde van ministers Vande Lanotte en Van Mechelen, blijven bij hun gelijk en zien in de gerechtelijke procedures slechts uitstel, geen afstel. Ze vinden het argument van de ruimtelijke ordening onzinnig: als bijvoorbeeld bij watersnood gezinnen moeten opgevangen worden in bijvoorbeeld beschikbare vakantiecentra, gaat men dan ook schermen met 'recreatiezone' en dergelijke? Voor het Hof van Beroep pleit de Belgische staat dat de functiewijziging van Hengelhoef niet vergunningsplichtig is omdat het hier om een gemeenschapsvoorziening gaat. Op 13 februari vernietigt de eerste kamer van het Antwerpse Hof van Beroep de beschikking dat het gewestplan en bijzonder plan van aanleg geen asielcentrum zouden toelaten. Volgens het Hof is alleen de Raad van State bevoegd zich hier over uit te spreken. Inmiddels vindt Red Hengelhoef dat een notariële akte uit 1962 tussen toenmalige verkoper, de gemeente Genk, en koper, vzw Gezondheidszorg, de inplanting van een asielcentrum uitsluit: een clausule zegt dat het domein enkel mag gebruikt worden voor toerisme. Op 21 februari adviseert de auditeur van de Raad van State het besluit van de ministerraad van 15 december niet te schorsen. Er mag dus een asielcentrum komen in Hengelhoef.

Nieuw kort geding
Op 15 maart opent de gemeente Houthalen-Helchteren voor de Hasseltse rechtbank een procedure in kortgeding over Hengelhoef. Op basis van de wet van 12 januari 1993 over de bescherming van het leefmilieu vraagt de gemeente Houthalen-Helchteren een verbod om een asielcentrum in Hengelhoef te exploiteren. Op 19 april verbiedt de Hasseltse rechtbank, op vraag van de gemeente Houthalen-Helchteren, de Belgische Staat andermaal een asielcentrum in te richten op het domein Hengelhoef in Houthalen omdat het gewestplan en het BPA enkel een recreatieve en toeristische bestemming voor deze site voorzien. De eisen van twee andere partijen (omwonenden) wijst de rechter af. Het Hof van Beroep bevestigt op 28 juni deze uitspraak in kort geding: de staat kan geen asielcentrum in Hengelhoef oprichten zonder stedenbouwkundige vergunning die toelaat dat asielzoekers zich kunnen vestigen in een een recreatief domein. Inmiddels wordt ook voor het recreatiepubliek duidelijker dat Hengelhoef verleden tijd is. Begin juli wordt de speeltuin ontoegankelijk gemaakt met een vierdubbele prikkeldraad. De speeltuin zou niet meer beantwoorden aan de minimumnormen opgelegd door het Vlaams decreet op de speeltuinen. De enige activiteit die momenteel open blijft op het domein is de camping. Het subtropisch zwembad wordt verkocht; begin april 2002 lopen de onderhandelingen nog.

Enige mogelijkheid: gewestplanwijziging
In de loop van juli dient de Regie der Gebouwen bij Stedenbouw in Hasselt een aanvraag in voor een stedenbouwkundige vergunning waardoor de bestemming van het domein verandert van recreatieve zone naar een gebied met voorziening van openbaar nut. Binnen de 30 dagen moet het gemeentebestuur van Houthalen-Helchteren een niet-bindend advies uitbrengen. Na het advies van het gemeentebestuur heeft de gemachtigde ambtenaar van Stedenbouw 90 dagen de tijd om al dan niet een vergunning af te leveren. Een openbaar onderzoek waarbij de buurtbewoners hun zeg kunnen doen, is in principe niet nodig. Zoals te verwachten was, geeft het gemeentebestuur op 6 augustus een negatief advies. Dat is niet bindend, maar Stedenbouw zal de argumenten van Houthalen-Helchteren moeten weerleggen als ze toch een bouwvergunning wil afleveren. Burgemeester Jules D'Oultremont oordeelt dat het asielcentrum niet strookt met het gewestplan dat Hengelhoef inkleurt als recreatiepark. Bovendien is er ook nog het bijzonder plan van aanleg 'Toeristische weg' - in februari nog goedgekeurd door de Vlaamse Gemeenschap - waarin Hengelhoef een toeristische en recreatieve functie krijgt. In het ontwerprapport van het ruimtelijk structuurplan Limburg wordt Hengelhoef nog eens omschreven als een primair toeristisch knooppunt. Blijft nog over een gewestplanwijziging, maar ook dan moet men eerst via de gemeente passeren. De gemeente denkt inmiddels over een alternatief: de leegstaande gemeenschapsschool KA Meulenberg. Het kabinet Vande Lanotte wil dat echter niet overwegen omdat de school slechts 100 mensen zou kunnen herbergen. Inmiddels blijft actiecomité Red Hengelhoef niet stilzitten: het comité wil 15.000 handtekeningen verzamelen om zo het recht te krijgen in het parlement zelf vragen te kunnen stellen aan de bevoegden. Red Hengelhoef stuurt verder brieven naar politici en organiseert een studiedag over de invulling van het toerisme in Midden-Limburg.

De ultieme pogingen: ja en neen
Wanneer het kabinet minister Johan Vande Lanotte in de laatste week van november van plan is de eerste asielzoekers in Hengelhoef te installeren omdat er vanaf 23 november vanwege het Vlaams Gewest een geldige stedenbouwkundig vergunning is, spannen op 28 november Red Hengelhoef en enkele buurtbewoners voor de Hasseltse rechtbank van eerste aanleg alweer een kort geding aan tegen de komst van een asielcentrum in het voormalige vakantiepark. Zij vechten de wettelijkheid van de gevolgde procedure aan: er is immers geen openbaar onderzoek gevoerd. Bovendien blijft de nieuwe bestemming strijdig met het gewestplan en het bijzonder plan van aanleg. Het kort geding wordt uitgesteld tot 20 december, en dan nog eens verdaagd tot 7 februari, op vraag van de advocaten van Daems én van Red Hengelhoef omdat het actiecomité nog een bijkomend kort geding wil inspannen, en wel tegen het Vlaamse Gewest, dat de stedenbouwkundige vergunning afleverde waardoor de bestemming van het gebouwencomplex gewijzigd werd, en tegen de Regie der Gebouwen, die titularis is van de nieuwe vergunning.
Beide kort gedingen worden op 7 februari behandeld samen met ook op 20 december uitgestelde geding van de gemeente tegen Vande Lanotte en Daems (ingediend op 5 december, twee dagen nadat de eerste asielzoekers het terrein betreden). Pas op 28 maart zal het kort geding inzake de openbare procedure afgewezen worden. Het andere echter niet. Hoewel Vande Lanotte aanvankelijk zegt dat er geen asielzoekers in Hengelhoef komen voor de rechter in kort geding uitspraak heeft gedaan, vindt het kabinet dat het lopende kort geding de vergunning niet schorst. Bovendien is niet de rechtbank, maar enkel de Raad van State in deze bevoegd, vindt mr. Johan Desseyn, de advocaat van het kabinet. Hij eist ook een schadevergoeding van 50.000 frank (1.240 euro) van de buurtbewoners wegens tergend en roekeloos procederen. En de eerste asielzoekers zullen wel degelijk de eerste week van december arriveren.
De rechtbank van eerste aanleg in Hasselt wijst op 30 november het eenzijdig verzoekschrift af dat het comité Red Hengelhoef in de late voormiddag had ingediend om de installatie van asielzoekers alleszins tegen te houden tot 20 december. De rechtbank acht zich onbevoegd. De actiegroep blijft echter niet bij de pakken neerzitten en plant nog meer gerechtelijke procedures: ten eerste wil ze de administratieve aflevering van de stedenbouwkundige vergunning voor Hengelhoef door minister van ruimtelijke ordening Dirk van Mechelen bij de Raad van State aanvechten. Ten tweede wil ze voor de burgerlijke rechtbank een procedure opstarten om de verkoopsakte van Hengelhoef aan de regering nietig te laten verklaren. En tot slot overweegt ze klacht in te dienen tegen Caroline Gennez, de woordvoerster van minister Vande Lanotte, omdat die de buurtbewoners van Hengelhoef tijdens een informatievergadering racisten zou hebben genoemd.

Definitief oordeel: onwettig
Volkomen onverwacht - althans voor de regering en de uitbaters van het asielcentrum - oordeelt op 28 maart 2002 de Hasseltse kortgedingrechter dat het asielcentrum geen wettelijke stedenbouwkundige vergunning heeft: de vergunning van 23 november is immers strijdig met de gewestplannen (die ingekleurd zijn met toerisme en recreatie). De rechter meent dat de wijziging van recreatiedomein in asielcentrum onwettig is, omdat ze een decreet op de ruimtelijke ordening van oktober 1996 en de bestemmingsplannen negeert: eerst moeten het gewestplan en het bijzonder plan van aanleg gewijzigd worden. Meteen verbiedt de rechter de verdere inrichting en bewoning van het centrum tot er een vergunning is. De eisende partij, de gemeente Houthalen-Helchteren, moet de beslissing onmiddellijk laten uitvoeren. Hoewel zij zelfs een dwangsom van 24.789 euro per vastgestelde inbreuk mag vorderen, zegt burgemeester d'Oultremont dat wat hem betreft de huidige bewoners mogen blijven tot zij uitgeprocedeerd zijn. Op die manier kan het asielcentrum uitdoven. Actiegroep Red Hengelhoef en buurtbewoners vangen echter bot: zij hadden kort gedingen ingespannen omdat er geen openbaar onderzoek voorafging aan de toekenning van de stedenbouwkundige vergunning. De rechter oordeelt dat er geen sprake is van hoogdringendheid, omdat de aanleggers geen administratief kort geding hebben aangespannen bij de Raad van State. Ook de eis tot schadevergoeding van mr. Desseyn, advocaat van Vande Lanotte, voor het voeren van een tergend en roekeloos geding wordt diezelfde zitting afgewezen. Op dit moment loopt voor de Raad van State nog de aanvechting van Red Hengelhoef inzake de bouwvergunning. Pas als die de vergunning ook vernietigt, heeft Vande Lanotte geen enkel verhaal meer, zelfs als hij in beroep op de bovenstaande uitspraak in kort geding toch weer het gelijk aan zijn kant krijgt. Vande Lanotte gaat eind maart meteen in beroep tegen de uitspraak, maar laat ook het asielcentrum meteen ontruimen. Het beroep wordt op 24 juni verworpen: aan de verlening van de bouwvergunning had een openbaar onderzoek vooraf moeten gaan. De minister heeft echter nog een achterpoortje: in het Staatsblad verschijnt eind juni een nieuwe vergunningsregeling, die zegt dat voor een functiewijziging van een gebouw dat gebruikt wordt voor openbaar nut géén stedenbouwkundige vergunning meer nodig hebt. Maar daarmee is het gewestplan nog niet omzeild: ook het hof van beroep vond dat een asielcentrum niet rijmt met een recreatiezone. Twee dagen later verwerpt ook het Hof van Cassatie een beroep van Vande Lanotte. Eind september wordt de vzw die het recreatiedomein in Houthalen-Helchteren uitbaat veroordeeld tot een boete van 3.000 euro en een verbod de vijftien chalets een jaar lang te verhuren, omdat in augustus 2001 werd vastgesteld dat het niet over de vereiste vergunning beschikte. De vzw tekent verzet aan, omdat het sinds eind augustus 2002 die vergunning wel heeft. Op 14 november wordt de straf herleid tot een boete van 1.000 euro.

Definitieve sluiting Hengelhoef en Zon & Zee
Op 13 juni 2003 oordeelt de Brugse rechtbank van eerste aanleg dat de inplanting van Zon & Zee niet als asielcentrum (een locatie voor permanente bewoning) niet strookt met het als recreatiegebied ingekleurde gewestplan en dat het centrum binnen het half jaar gesloten moet worden. Zoals in de lijn der verwachtingen ligt (er is geen beroep mogelijk), beslist Vande Lanotte dan op 19 juni dat de asielcentra Zon & Zee en Hengelhoef de deuren zullen sluiten.
Vande Lanottes beslissing is vooral ingegeven door de aanhoudende onzekerheid voor het personeel (zo'n 200 mensen - van wie 78 in Hengelhoef - die nu vooral in andere centra ingeschakeld zullen worden) en de negatieve weerklank in de media voor de regering. Bovendien wil hij zijn opvolger niet belasten met dit dossier. Ook inzake Hengelhoef wordt dus elke procedure stopgezet: hier liep nog een cassatieberoep van de minister tegen een vonnis van het Antwerpse Hof van Beroep dat beval het centrum meteen te ontruimen. Overigens was Hengelhoef al ontruimd en gesloten, maar dat blijft het nu dus ook. In Zon en Zee verblijven op het moment van de beslissing nog 380 asielzoekers. Voor hen zal in andere centra plaats worden gezocht. Dat moet niet zo'n probleem zijn, want door de daling van het aantal asielzoekers is zowat een kwart van de 15.000 opvangplaatsen beschikbaar. Met de aangekochte gebouwen zijn nog geen plannen: dat wordt een zaak van de Regie der Gebouwen en de betrokken gemeenten. Steve Stevaert oppert het idee om in het leegstaande Hengelhoef een verzorgingstehuis voor comapatiënten op te zetten: die bevinden zich nu verspreid over niet-aangepaste ziekenhuizen, inrichtingen en rusthuizen of op een wachtlijst.
In het najaar van 2003 zet de Regie de twee voormalige asielcentra terug op de immobiliënmarkt. De vraagprijs voor Hengelhoef is 10 miljoen euro (wat amper de helft is van de aankoopprijs van 19,26 miljoen) en voor Zon & Zee 9,6 miljoen (4 miljoen minder dan de aankoopprijs). De overheid verliest dus minstens 13 miljoen euro aan de hele operatie. Als de centra al aan de vraagprijs verkocht raken. Want begin 2004 heeft zich nog maar één kandidaat gemeld voor Hengelhoef. Het bod van 230.000 euro wordt te laag bevonden en afgewezen. In maart 2005 laten drie kalverslachthuizen via de rechtbank beslag leggen op het vakantiecentrum vanwege illegale slachtvergoedingen die de slachthuizen jarenlang aan het sanitair fonds van de overheid stortten voor de bestrijding van dierziekten. Eind oktober treft de overheid een dading met de klaverslachthuizen, waarna het beslag opgeheven wordt en het domein opnieuw beschikbaar voor verkoop is.
Nieuwe bestemming Hengelhoef en Zon & Zee
Midden december 2005 verkoopt de federale regering verkoopt de voormalige asielcentra, na twee jaar leegstand, aan de hoogste bieders. Zon & Zee gaat voor 9,005 miljoen euro naar een consortium rond agence Depoorter uit Middelkerke, wat ongeveer de vraagprijs was. Hengelhoef voor 5,35 miljoen euro naar de eveneens West-Vlaamse immobiliënmaatschappij Twin Properties uit Oost-Duinkerke, voor nauwelijks de helft van de vraagprijs dus. Verliespost voor de overheid: resp. 4 en 14 miljoen euro.
Beide domeinen krijgen opnieuw een toeristische bestemming. Depoorter wil in Zon & Zee weer betaalbaar en toegankelijk familietoerisme mogelijk maken, in aansluiting op de functie van badplaats Westende. Concrete plannen zijn er nog niet, maar de bouwpromotor wil er wel verblijfrecreatie aanbieden, eventueel met hotelaccommodatie.
Twin Properties, één van de vroegere aandeelhouders van de laminaatfabriek Quick-Step, haalde het in Hengelhoef met haar bod o.m. van de Nederlandse groep Oostappen, eigenaar van het subtropisch zwembad en de camping op Hengelhoef. Twin Properties willen vakantiehuisjes verhuren en verkopen en zullen bijkomende huizen en appartementen op het domein optrekken, naast een openluchtzwembad en een golfterrein.
Burgemeester Alain Yzermans (sp.a) van Houthalen-Helchteren zegt erg verheugd te zijn met de verkoop. Hij is blij dat het hoofdstuk nu definitief afgesloten is. Burgemeester Landuyt van Middelkerke is ook al verheugd, want hij wil volop de kaart van sociaal toerisme trekken en is ervan overtuigd dat de nieuwe bestemming de locale economie een duw in de rug zal geven.
 

>>> terug naar dossiers <<<